آخرین آمار تورم تا نیمه مرداد ۱۴۰۵
آخرین دادههای موجود تا نیمه مرداد ۱۴۰۵ تصویری بهشدت هشداردهنده ارائه میدهد:
- بر اساس گزارش مرکز آمار ایران، شاخص قیمت مصرفکننده در تیر ۱۴۰۵ نسبت به خرداد ۳.۱ درصد افزایش یافته است.
- تورم نقطهبهنقطه (مقایسه تیر امسال با تیر سال گذشته) به ۸۷.۹ درصد رسیده است.
- تورم متوسط دوازدهماهه نیز ۶۶ درصد اعلام شده است.
به زبان ساده، یک خانوار ایرانی برای تهیه همان سبد کالایی که یک سال پیش میخرید، اکنون باید بهطور متوسط نزدیک به دو برابر هزینه کند.
فشار تورمی میان دهکهای درآمدی یکسان نیست. در تیرماه، تورم سالانه دهک دوم ۷۳.۵ درصد و تورم دهک دهم ۶۳.۹ درصد گزارش شده است. این شکاف نشان میدهد خانوارهای کمدرآمد بهدلیل سهم بیشتر اقلام خوراکی و اجارهبها، تورمی سنگینتر را متحمل میشوند. فاصله تورمی دهکها در تیرماه به ۹.۶ واحد درصد رسیده که نسبت به ماه قبل افزایش یافته است.
ایران هنوز وارد ابرتورم نشده است
با وجود این ارقام، پاسخ دقیق به پرسش اصلی چنین است: ایران در ۱۴۰۵ با تورمی بسیار بالا، فراگیر و خطرناک روبهروست؛ اما طبق تعریف متعارف اقتصادی هنوز وارد فاز «ابرتورم» نشده است. البته این نتیجهگیری به معنای کمخطر بودن شرایط نیست. اقتصاد ایران اکنون در منطقهای حرکت میکند که یک شوک شدید ارزی، مالی یا سیاسی میتواند روند تورم را به مرحلهای بسیار بیثباتتر سوق دهد.
در گفتوگوهای روزمره گاهی هر تورم ۵۰، ۷۰ یا حتی ۱۰۰ درصدی را ابرتورم مینامند؛ اما اقتصاددانان تعریفی سختگیرانهتر دارند. طبق تعریف مشهور فیلیپ کیگن، دوره ابرتورم زمانی آغاز میشود که نرخ تورم ماهانه از مرز ۵۰ درصد عبور کند.
تورم ماهانه تیرماه ۳.۱ درصد بوده که بسیار پایینتر از آستانه ۵۰ درصد است. حتی تورم نقطهبهنقطه ۸۷.۹ درصدی نیز بهخودیخود ابرتورم محسوب نمیشود.
تفاوت تورم بالا با ابرتورم چیست؟
در اقتصاد با تورم ۶۰ یا ۸۰ درصدی، پول ملی همچنان نقش وسیله پرداخت را ایفا میکند، حقوق و اجاره معمولاً ماهانه تعیین میشوند و فروشندگان لزوماً قیمتها را چند بار در روز تغییر نمیدهند.
اما در ابرتورم:
- مردم بلافاصله پس از دریافت حقوق آن را به کالا، طلا یا ارز تبدیل میکنند.
- قراردادهای بلندمدت از میان میروند.
- قیمتگذاری ساعتی میشود.
- پول ملی عملاً کارکرد خود را بهعنوان وسیله حفظ ارزش از دست میدهد.
ایران هنوز به این مرحله نرسیده است؛ اما برخی نشانههای مقدماتی مانند کوتاهتر شدن دوره اعتبار قیمتها، کاهش تمایل به نگهداری ریال و افزایش استفاده از طلا و ارز برای پسانداز قابل مشاهده است. اینها ابرتورم نیستند، اما نشان میدهند اعتماد به ثبات پول ملی تحت فشار است.
ریشههای اصلی تورم در ایران
تورم ایران حاصل یک عامل واحد نیست؛ بلکه ترکیبی از عوامل زیر است:
۱. بخش پولی بر اساس آمار بانک مرکزی، رشد نقدینگی در پایان ۱۴۰۴ به ۵۳.۳ درصد و رشد پایه پولی به ۶۱.۵ درصد رسیده است. در همان گزارش، رشد اقتصادی ۱۴۰۴ تنها ۰.۲ درصد و رشد بدون نفت منفی ۰.۳ درصد اعلام شده است.
۲. کسری بودجه در لایحه بودجه ۱۴۰۵، کسری عملیاتی حدود ۶۱۵ هزار میلیارد تومان و کسری تراز سرمایهای حدود ۳۲۵ هزار میلیارد تومان برآورد شده است (مجموعاً معادل ۱۸ درصد منابع عمومی پیشنهادی).
۳. نرخ ارز بانک جهانی گزارش داده است که در اوایل مارس ۲۰۲۶، کاهش صادرات و محدودیت دسترسی به ذخایر ارزی به افت ۴۴ درصدی سالانه ارزش پول ملی ایران منجر شده بود.
۴. شوکهای عرضه کمبود انرژی (برق و گاز)، بحران آب، اختلال در حملونقل و نااطمینانیهای سیاسی هزینههای تولید را بهشدت بالا بردهاند.
۵. انتظارهای تورمی وقتی فروشنده، مالک مسکن و نیروی کار همگی انتظار تورم بالاتر را دارند، پیشدستانه قیمتها یا دستمزدها را بالا میبرند و چرخه بازخورد مثبت شکل میگیرد.
مقایسه با کشورهای گرفتار ابرتورم
ابرتورمهای تاریخی (آلمان دهه ۱۹۲۰، زیمبابوه یا ونزوئلا) معمولاً نتیجه همزمانی بحرانهای شدید بودند: فروپاشی تولید، کسری بودجه عظیم، ناتوانی در دریافت مالیات و چاپ بیحدوحصر پول.
ایران هنوز عناصر یک ابرتورم کامل را بهطور همزمان تجربه نمیکند. دولت همچنان درآمد (مالیاتی و نفتی) دارد، نظام بانکی فعال است و ریال همچنان وسیله اصلی مبادله است. این عوامل تاکنون مانع جهش سرعت گردش پول به سطح ابرتورمی شدهاند؛ هرچند این موانع دائمی نیستند.
درسهای تجربه جهانی: آرژانتین و ترکیه
- آرژانتین: در سال ۲۰۲۳ تورمی بیش از ۲۰۰ درصد داشت؛ اما با انضباط شدید مالی و توقف تأمین مالی دولت از بانک مرکزی، مسیر تورم را نزولی کرد.
- ترکیه: درس ترکیه این است که افزایش نرخ بهره بدون انضباط بودجهای و اعتبار سیاستگذار، بهتنهایی کافی نیست.
سناریوهای محتمل برای ادامه سال ۱۴۰۵
۱. تورم بالا اما کنترلشده درآمدهای ارزی در سطحی میماند که کالاهای ضروری تأمین شود و تورم ماهانه به محدوده ۲ تا ۴ درصد بازگردد. احتمال ورود به ابرتورم در این سناریو پایین است.
۲. تورم سهرقمی اگر شوکهای ارزی تکرار شود و رشد نقدینگی مهار نشود، تورم نقطهبهنقطه افزایش پیدا میکند و فشار معیشتی تشدید خواهد شد.