سه شاخص کلیدی وضعیت اشتغال غیررسمی در ایران
-
حدود ۶۰ درصد اشتغال کشور غیررسمی است.
-
نرخ مشارکت اقتصادی حدود ۴۱ درصد است.
-
حداقل دستمزد فقط حدود ۴۵ درصد سبد معیشت را پوشش میدهد.
بخش بزرگی از نیروی کار، خارج از چتر قانون کار و بدون بیمه، حداقل امنیت و حداقل مزد مشغول به کار هستند.
علت افزایش اشتغال غیررسمی؛ نقش کاهش دستمزد حقیقی
کاهش ارزش دستمزد حقیقی و تورم مزمن، انگیزه کار رسمی با حقوق ثابت را کاهش داده است. کارگر ترجیح میدهد در شغل غیررسمی، پارهوقت یا چندشغله کار کند تا درآمد خود را با تورم هماهنگ کند.
ماده ۴۱ قانون کار تصریح میکند حداقل مزد باید بر اساس «نرخ تورم اعلامی» و «هزینه سبد معیشت خانوار» تعیین شود، اما در عمل حداقل مزد مصوب، هزینههای اعلامشده توسط خود کمیته مزد را پوشش نمیدهد.
جابهجایی ساختاری در اقتصاد؛ از صنعت به خدمات خرد
تولید صنعتی و تولید بخش ساختمان کاهش اشتغال داشتهاند، در حالی که خدمات خرد و پلتفرمی رشد دورقمی داشتهاند. فرهنگ شغلی در ایران به سمت «آزادی زمانی» و «درآمد روزانه» حرکت کرده و مشاغل رسمی جایگاه سابق خود را از دست دادهاند.
آمار از بین رفتن شغل در ایران؛ بیش از یک میلیون شغل
وزارت کار اعلام کرده است بیش از یک میلیون شغل از بین رفته و حدود دو میلیون نفر بیکار شدهاند. سه کانال اصلی از بین رفتن اشتغال:
-
بخش صنعت: رشد اشتغال منفی حدود ۲ تا ۳- درصد (برخی فصول ۱۴۰۲)
-
بخش ساختمان: رشد اشتغال منفی حدود ۳ تا ۴- درصد
-
بخش کشاورزی: کاهش اشتغال حدود ۱- درصد
کاهش قدرت خرید و افت تقاضا؛ ضربه به اشتغال غیررسمی
مصرف حقیقی خانوار طی سه سال حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد کاهش یافته است. این کاهش، بهویژه در بخش خدمات و تولید کوچک، خود را به شکل تعطیلی کسبوکار و کاهش اشتغال نشان میدهد.
آسیبپذیری اقتصاد غیررسمی در برابر شوکها
با توجه به اینکه حدود ۶۰ درصد شاغلان در بخش غیررسمی هستند، هر شوک ارزی یا سیاسی اول از همه این مشاغل را هدف قرار میدهد. در شوک ارزی ۱۳۹۷-۱۳۹۸، صدها هزار شغل در بخش غیررسمی از بین رفت.
راهکارهای افزایش اشتغال رسمی
طراحی بیمههای کمهزینه (مثلاً ۳ درصد حق بیمه) برای کارگران فصلی و پلتفرمی، و بیمه مبتنی بر تعداد روز کار واقعی میتواند راهگشا باشد. الگوهای موفق هند و فیلیپین در پوشش بیمهای کارگران غیررسمی قابل توجه است.
چطور رشد اشتغال را افزایش دهیم؟ دو سناریو
سناریوی اول؛ ادامه وضع موجود
اگر سیاستهای فعلی ادامه یابد، سهم اشتغال غیررسمی به ۷۰ درصد میرسد، بیکاری پنهان افزایش مییابد و نیروی کار ماهر به مهاجرت تشویق میشود.
سناریوی دوم؛ اجرای اصلاحات
اگر بستههای پیشنهادی (کاهش هزینه نیروی کار، اصلاح ماده ۷ و اجرای دقیق ماده ۴۱، تقویت حق مسکن، توسعه مهارتآموزی) اجرا شوند، رشد اشتغال به ۳ تا ۴ درصد در سال بازمیگردد و دستمزد حقیقی تثبیت میشود.
جمعبندی؛ آمار یک میلیون شغل از دست رفته واقعی است
عدد «بیش از یک میلیون شغل از بین رفته» با دادههای مرکز آمار و تحلیلهای مرکز پژوهشهای مجلس همخوانی دارد و عددی اغراقآمیز نیست.