حق مسکن کارگران؛ ۹۰۰ هزار تومان در برابر اجاره ۱۰ میلیونی
بیش از سه سال است که حق مسکن جامعه کارگری روی عدد ۹۰۰ هزار تومان فریز شده؛ در حالی که نرخ تورم مسکن طی این مدت افزایش چشمگیری داشته است. به عبارت دیگر، حق مسکن ۹۰۰ هزار تومانی در سال ۱۴۰۳ عملاً یک عدد نمایشی محسوب میشود.
واقعیت اجارهبها در شهرهای بزرگ
میانگین اجاره در شهرهای بزرگ برای یک واحد ۶۰ متری، حداقل ۱۰ میلیون تومان در ماه (بسته به محله و امکانات) به اضافه ودیعهای از حداقل ۱۰۰ میلیون تا چند صد میلیون تومان برآورد میشود. بنابراین، حق مسکن ۹۰۰ هزار تومانی کمتر از ۱۰ درصد هزینه واقعی اجاره را پوشش میدهد.
چارچوب قانونی حق مسکن در ایران
مستند قانونی حق مسکن، بر اساس مصوبه سال ۱۳۶۷، مؤلفه دستمزد است که باید به تأیید هیئت وزیران برسد. این یک تصمیم کاملاً حاکمیتی است، نه صرفاً یک توافق سهجانبه در شورای عالی کار.
تجربه کشورهای توسعهیافته؛ پوشش ۲۰ تا ۳۰ درصدی اجاره
در بسیاری از کشورهای توسعهیافته، سیاستهای «کمکهزینه مسکن» یا «یارانه اجاره» معمولاً بین ۲۰ تا ۳۰ درصد اجارهبها را پوشش میدهد. با الهام از این تجربهها، برای ایران رقم حداقلی سه میلیون تومان به عنوان حق مسکن میتواند اثر اقتصادی واقعی در سبد هزینه خانوار کارگری ایجاد کند (پوشش ۱۵ تا ۲۰ درصدی اجاره یک واحد ۶۰ متری).
پیامدهای اجتماعی پایین بودن حق مسکن
افزایش حاشیهنشینی اولین و مهمترین پیامد اجتماعی این وضعیت است. طبق آمار رسمی، حدود ۱۲.۵ میلیون نفر در سکونتگاههای غیررسمی، بافتهای فرسوده و حاشیهای زندگی میکنند.
دیگر پیامدها عبارتند از:
-
کاهش ازدواج و افزایش سن ازدواج در طبقه کارگر
-
کاهش نرخ باروری و فرزندآوری در میان خانوارهای شهری کمدرآمد
-
فرسودگی نیروی کار و افت بهرهوری به دلیل فشار هزینه مسکن
-
طولانی شدن مسیرهای رفتوآمد
مشاغل در حال افول و در حال رشد در ایران
مشاغل و بخشهای در حال افول:
-
صنعت به ویژه قطعات خودرو، فلزات، پوشاک (به دلیل نوسان تقاضای داخلی، محدودیت ارزی و فرسودگی ماشینآلات)
-
رکود ساختوساز و کاهش قدرت خرید که اشتغال مستقیم و غیرمستقیم این بخش را کاهش داده است
-
بحران آب که کاهش سطح زیر کشت آبی و افزایش هزینهها را به همراه داشته و منجر به افت اشتغال در برخی مناطق شده است
مشاغل و بخشهای در حال رشد:
-
حملونقل پلتفرمی (تاکسیهای آنلاین و پیکهای اینترنتی) با رشد سالانه ۱۱ تا ۱۵ درصد
-
فریلنسینگ و خدمات خرد آنلاین شامل طراحی، تولید محتوا و خدمات دیجیتال
-
تجارت آنلاین و فروشگاههای اینترنتی با ایجاد فرصتهای شغلی جدید در لجستیک، بستهبندی، مدیریت فروش
-
صنایع سلامت و مراقبت شامل خدمات مراقبت از سالمند، کودک، خدمات خانگی مهارتمحور و بخش خصوصی سلامت
این الگو مشابه الگوی گذار در بسیاری از اقتصادهای در حال توسعه است؛ اما در ایران به دلیل نبود سیاستهای حمایتی مناسب، این گذار با هزینه بالای بیکاری پنهان و ناامنی شغلی همراه شده است.
سیاستهای عملیاتی به سبک کشورهای موفق
پنج راهکار فوری (سه تا شش ماهه)
۱. کاهش هزینه نیروی کار برای کارفرمایان بدون کاهش مزد کارگر
-
اعطای معافیت ۵ درصدی سهم کارفرما در حق بیمه برای بنگاههای کوچک (تا ۵۰ یا ۱۰۰ نفر کارگر)
-
تجربه موفق: ترکیه (معافیتهای بیمهای برای بنگاههای کوچک در دورههای رکود) و مالزی (طرحهای تشویقی برای استخدام جوانان و کممهارتها)
۲. اصلاح فوری ماده ۷ قانون کار
-
تصویب آییننامه شفاف برای قراردادهای موقت و مدتمعین، به ویژه در کارهای با ماهیت مستمر
۳. افزایش هدفمند حق مسکن به حداقل سه میلیون تومان
-
همراه با معافیت مالیاتی برای جلوگیری از فشار به کارفرمایان
-
تأثیر مستقیم بر جلوگیری از حاشیهنشینی و کاهش فشار هزینهای بر خانوار کارگری
۴. اعطای وام سرمایه در گردش به کسبوکارهای کوچک
-
مقیاس ۵۰۰ میلیون تا دو میلیارد تومان با بازپرداخت ۲۴ تا ۳۶ ماهه و نرخ ترجیحی
-
مشروط به حفظ یا افزایش سطح اشتغال
-
تجربه موفق: کره جنوبی در بحران مالی آسیا (۱۹۹۸)
۵. کاهش مالیات کسبوکارهای خرد
-
کاهش تا سطح حدود ۳ درصد و کاهش نرخ مؤثر مالیات برای اصناف و کسبوکارهای خرد
-
مشروط به بیمه کردن نیروی کار
-
تجربه موفق: گرجستان، مصر و برخی اقتصادهای نوظهور
پنج راهکار میانمدت (یک تا سه ساله)
۱. ایجاد مراکز مهارتافزایی بر اساس نیاز واقعی بازار
-
با همکاری سهجانبه وزارت کار، بخش خصوصی، دانشگاهها و فنیوحرفهای
-
تمرکز بر مهارتهای دیجیتال، خدمات مراقبت، تعمیرات تخصصی
-
تجربه موفق: استرالیا
۲. اصلاح سازوکار تعیین دستمزد
-
تبدیل ماده ۴۱ قانون کار به یک فرمول شفاف بر پایه «تورم» و «سبد معیشت»
-
کاهش دخالتهای صرفاً چانهزنی و افزایش اعتماد کارگران
-
تجربه موفق: برزیل و آفریقای جنوبی
۳. سرمایهگذاری در اقتصاد مراقبت
-
توسعه خدمات مراقبت از سالمند، کودک، توانبخشی در منزل و خدمات خانگی رسمیشده
-
یکی از بزرگترین موتورهای اشتغالزایی در جهان، به ویژه برای زنان
۴. تسهیل کارآفرینی خرد و کاهش مجوزهای زائد
-
حذف حداقل ۳۰ درصد مجوزهای زائد و ادغام مجوزهای مشابه
-
صدور «مجوزهای ۴۸ ساعته» برای کسبوکارهای کمریسک
-
تجربه موفق: سنگاپور
۵. تقویت نظام تأمین اجتماعی برای مشاغل غیررسمی