در همین راستا، میزگردی با حضور مجدالدین تاج، رئیس اتحادیه صنایعدستی اصفهان و نورالله عبدالهی، معاون صنایع دستی و هنرهای سنتی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اصفهان برگزار شد تا در رابطه با ظرفیتهای مغفول و چالشهایی که نفس فعالان این حوزه را به شماره انداخته است، گفتوگو شود.
🔹 واژهها و تصاویر؛ از اصفهان تا صنایع دستی
اصفهان؛ مهد هنر، فرهنگ و زیبایی
تاج: اصفهان مهد هنر، فرهنگ و زیبایی است. شهر را نام بردی و انگار همهچیز را نام بردی؛ همهچیز را میتوان در اصفهان پیدا کرد.
عبدالهی: اصفهان فقط یک شهر نیست؛ یک هویت است. هنر، معماری، ادب و زیبایی در این شهر به یکدیگر گره خوردهاند و همین است که آن را در دنیا متمایز کرده است.
صنایع دستی؛ زبان هویت و فرهنگ
تاج: صنایعدستی یعنی عشق، تجربه و تمرین. چیزی فراتر از یک شغل و یک کار معمولی است؛ هنری که با دل و جان هنرمند ساخته میشود و سالها رنج و ممارست پشت هر اثر قرار دارد.
عبدالهی: صنایعدستی زبان هویت و فرهنگ ماست. هر اثر دست هنرمند اصفهانی، روایتی از تاریخ، ذوق و خلاقیت مردمی است که نسلبهنسل این میراث را حفظ کردهاند.
زایندهرود؛ شریان حیات اصفهان
تاج: زایندهرود شریان اصلی و مایه حیات مردم اصفهان است؛ نه فقط برای این شهر، بلکه برای ایران و همه علاقهمندان به فرهنگ و گردشگری. مثل بدن انسان، تا وقتی خون در جریان است، زنده است. زایندهرود اگر جاری باشد، اصفهان زنده است؛ اگر به معنای واقعی جریان نداشته باشد، زندگی شهر هم آسیب میبیند.
عبدالهی: تداوم زندگی، تداوم نسل و تداوم تمدن در شهر جهانی صنایعدستی به این رود گره خورده است. زایندهرود تنها یک جریان آب نیست؛ مایه بقای تمدن و فرهنگ این دیار است.
مردم اصفهان؛ هنرمند و خونگرم
تاج: مردم اصفهان ذاتا طناز، هنرمند، خونگرم و باصفا هستند. این ویژگی در ذات و فرهنگ ما ریشه دارد. شاید در بعضی شهرها این ویژگیها کمرنگتر باشد، اما در اصفهان هنر در همه ابعاد زندگی مردم جریان دارد؛ از شیوه حرف زدن و نگاه کردن تا موسیقی، ادبیات و همه رفتارها. این خودش یک مزیت رقابتی برای اصفهان است و مردم دنیا هم ما را با همین ویژگیها میشناسند.
عبدالهی: مردمی خونگرم با صفا و هنرمند هستند. و این هنر ذاتا و در همه ابعاد زندگیشان نمایان است.
🔹 ظرفیتهای صنایعدستی اصفهان؛ تنوعی کمنظیر در جهان
تاج: اگر بخواهیم از ظرفیتهای صنایعدستی اصفهان صحبت کنیم، باید ابتدا به گستردگی و تنوع این ظرفیت توجه داشته باشیم. از ۶۰۲ رسته صنایعدستی که در دنیا شناسایی و به ثبت رسیده، حدود ۲۰۰ رسته در اصفهان فعال است. همین تنوع و گستردگی یکی از مهمترین ظرفیتهایی است که اصفهان در حوزه صنایعدستی دارد و به واسطه همین ظرفیت توانستهایم دو عنوان «شهر جهانی صنایعدستی» و «شهر خلاق صنایعدستی» را از آن خود کنیم.
این عناوین صرفا یک عنوان تشریفاتی نیستند؛ پشت آنها یک ظرفیت واقعی قرار دارد. ما از نظر تولید صنایعدستی در دنیا جایگاه بسیار خوبی داریم. کشور ایران جزو سه کشور برتر تولیدکننده صنایعدستی در جهان است که ۷۰ درصد این تولید در اصفهان رخ میدهد.
از نظر خلاقیت هم وضعیت قابلتوجهی داریم. هنرمندان بسیار خوبی در این حوزه فعالیت میکنند و محصولات خلاقانهای ارائه میدهند. این محصولات نه تنها میتوانند مخاطب داخلی داشته باشند؛ بلکه قابلیت عرضه در بازارهای جهانی را هم دارند.
بنابراین اگر بخواهیم ظرفیتهای صنایعدستی اصفهان را دستهبندی کنیم:
-
✅ تنوع رشتهها
-
✅ نیروی انسانی و هنرمندان توانمند
-
✅ سابقه و اصالت هنری
-
✅ عنوانهای جهانی که میتواند به برند شدن این حوزه کمک کند
در واقع ما یک زنجیره بسیار ارزشمند در اختیار داریم؛ از تولید و خلاقیت گرفته تا سابقه تاریخی و ظرفیت گردشگری. اگر این زنجیره درست به هم متصل شود، صنایعدستی میتواند یکی از بخشهای مهم اقتصاد اصفهان باشد.
🔹 چالشهای اصلی صنایعدستی اصفهان
📌 تناقض تولید و صادرات
تاج: دقیقا همینطور است. اولین شکافی که وجود دارد این است که ما در زمینه تولید صنایعدستی رتبه بسیار خوبی در دنیا داریم، اما در حوزه صادرات نتوانستهایم متناسب با این ظرفیت حرکت کنیم. طبق آماری که از سوی گمرک، معاونت صنایعدستی و مراجع مختلف اعلام میشود، رتبه صادراتی ایران در صنایعدستی حدود ۴۸ است.
یعنی ببینید، ما از یک طرف جزو سه کشور برتر تولیدکننده صنایعدستی دنیا هستیم و از طرف دیگر در صادرات چنین جایگاهی نداریم. این یک تناقض جدی است. تازه این آمار مربوط به شرایط قبل از جنگ است و با توجه به شرایطی که بعد از آن ایجاد شده، احتمالا وضعیت صادرات از این هم بدتر شده است.
📌 مشکلات معیشتی هنرمندان
مشکل فقط صادرات نیست. هنرمند صنایعدستی امروز با مجموعهای از مسائل مواجه است:
-
تأمین مواد اولیه
-
تسهیلات
-
بیمه
-
مالیات
-
مشکلات صادرات
-
قوانین و مقررات
📌 بیمه هنرمندان؛ دغدغهای کهنه
تاج: شاید یکی از مهمترین مسائل امروز، بیمه هنرمندان باشد. هنرمندی که قرار است با خیال راحت کار کند، باید حداقل از بابت آینده و درمان خودش نگرانی نداشته باشد. متأسفانه چندین سال است که دولت به دلیل کمبود بودجه، بیمه هنرمندان صنایعدستی را یا متوقف کرده یا به شکل بسیار قطرهچکانی ادامه داده است. از سال ۱۳۹۳ تاکنون این موضوع یکی از دغدغههای جدی ما بوده است.
هنرمند نباید نگران این باشد که اگر یک روز سرما خورد، بیمار شد یا اتفاق ناخوشایندی برایش افتاد، هزینه درمانش را از کجا تأمین کند. وقتی میخواهیم این فرد هنر و فرهنگ کشور را حفظ کند، باید حداقل یک امنیت اجتماعی اولیه برای او فراهم کنیم.
📌 مالیات؛ تهدیدی برای بقای هنرمندان
تاج: موضوع بعدی مالیات است. حدود یک ماه دیگر بحث مالیات را داریم و من از همین رسانه خطاب به مسئولان، متولیان و نمایندگان عرض میکنم که واقعا حوزه صنایعدستی و گردشگری در سال گذشته آورده مالی مناسبی نداشته است.
درخواست من به عنوان نماینده صنف این است که حوزه صنایعدستی و گردشگری را امسال با نگاه مهربانانهتر و واقعبینانهتری ببینند و سختگیری مالیاتی نداشته باشند. واقعا اگر سختگیری در این حوزه اتفاق بیفتد، بخش بزرگی از هنرمندان ممکن است مجبور شوند کسبوکار خود را تعطیل کنند؛ برآورد ما این است که حتی ۷۰ تا ۸۰ درصد هنرمندان میتوانند تحت تأثیر این شرایط قرار بگیرند.
🔹 نگاه دولت به چالشهای صنایعدستی
ریشههای تاریخی مشکلات
عبدالهی: وقتی صحبت از جنگ و شرایط فعلی صنایعدستی میکنیم، بسیاری از مطالبی که مطرح میشود واقعا درست است؛ اما نباید تصور کنیم تمام مشکلات صنایعدستی فقط مربوط به یک سال گذشته است. چالشهای این حوزه سالهاست وجود دارد.
ما حدود ۱۵ سال است با تحریم مواجهیم و این تحریمها به مرور شدیدتر شده و آثار خود را روی صنایعدستی هم گذاشته است. چند سال هم با کرونا مواجه بودیم که آسیب جدی به صنایعدستی وارد کرد و حالا هم شرایط جنگی و تبعات آن را داریم.
مشکل صادرات و بازگشت ارز
عبدالهی: یکی از مشکلات جدی، بحث صادرات است. وقتی تحریم وجود دارد، بازگشت ارز برای کسی که صادرات انجام میدهد، بسیار دشوار میشود. صادرات چمدانی هم ظرفیت محدودی دارد و نمیتواند جای صادرات عمده را بگیرد. پولی که از کشور خارج میشود، بازگشتش دشوار است و حتی خود صادرات هم در بسیاری موارد با مشکل مواجه میشود.
مهمتر از همه این است که وقتی تحریم، کرونا و سایه جنگ وجود داشته باشد، گردشگر خارجی هم وارد کشور نمیشود. روزی که گردشگر خارجی وارد اصفهان میشد، هنرمند صنایعدستی نیاز چندانی به ما، دولت یا حتی اتحادیه نداشت. گردشگر میآمد، محصول را میدید و خرید میکرد و این چرخه به صورت طبیعی شکل میگرفت.
اما وقتی گردشگر خارجی نمیآید، این چرخه به مرور ضعیف میشود و امروز به جایی رسیدهایم که همانطور که آقای تاج اشاره کردند، مسئله صنایعدستی به مسئله معیشت هنرمند تبدیل شده است.
تسهیلات؛ ناکافی اما در حال پیگیری
عبدالهی: بحث تسهیلات موضوعی است که دولت طی سالهای گذشته آن را دنبال کرده است. برای مثال در سالهای ۱۳۹۱ و ۱۳۹۲ حدود ۵۰ میلیارد تومان تسهیلات ارائه شد. سال گذشته نیز این رقم به حدود ۲۵۰ میلیارد تومان در حوزه صنایعدستی و گردشگری استان رسید.
اما مشکل اینجاست که ما انتظار داریم منابع بیشتری به صنایعدستی اختصاص پیدا کند. برای مثال از صندوق توسعه ملی تسهیلات بسیار خوبی برای حوزه گردشگری وجود داشت، اما صنایعدستی نتوانست سهم متناسبی از این منابع داشته باشد و ما واقعا چشم امید به این بخش داشتیم. خود ما به عنوان نهاد دولتی هم از این میزان مبلغ تخصیص یافته رضایت کافی نداریم.
پیگیریهای قانونی و صادراتی
عبدالهی: در بخش دیگری از این پیگیریها، موضوع تسهیل فرآیند ارسال صنایعدستی از طریق پست نیز مورد توجه قرار گرفته است. در این زمینه، برای رفع موانع و تسهیل فرآیندها، مکاتباتی از سوی استاندار با رئیسجمهور انجام شده است.
یکی دیگر از موضوعات مورد پیگیری، رفع محدودیتهای موجود برای خروج نقره از کشور است. در حال حاضر محدودیتهایی برای خروج نقره و طلا وجود دارد و یکی از راهکارهای پیشنهادی این است که سهم ۱۰۰ گرم طلا به نقره تبدیل شود تا امکان خروج مقدار بیشتری، برای مثال حدود ۱۰ کیلوگرم نقره، فراهم شود.
با وجود پیگیریها و مکاتبات انجامشده، این موضوعات هنوز به نتیجه مطلوب نرسیده است.
در مورد پیمانسپاری ارزی نیز حداقل قرار شد بین ۱۰ تا ۳۰ درصد، فقط قیمت مواد اولیه در نظر گرفته شود و مابقی به عنوان بازگشت ارز مطالبه نشود. این اقدامات در دولتهای قبل هم شروع شده بود و ما در دولت فعلی با جدیت بیشتری پیگیری میکنیم.
🔹 پیمانسپاری ارزی؛ گره کور صادرات صنایعدستی
تاج: پیمانسپاری ارزی موضوعی است که حدود هفت یا هشت سال است هنرمندان و فعالان صنایعدستی آن را مطالبه میکنند.
اگر مصاحبههای بنده در طول ۴ سالی که در اتحادیه صنایعدستی خدمت میکنم را بررسی کنید، مطالب زیادی درباره این موضوع وجود دارد. ما واقعا اعتقاد داریم اگر مشکل پیمانسپاری ارزی حل شود، بخشی از مشکل صادرات صنایعدستی نیز حل خواهد شد.
اصلا پیمانسپاری ارزی یعنی چه؟ یعنی اگر دولت در روند تولید یک محصول به تولیدکننده یا هنرمند سوبسید یا ارز ترجیحی بدهد، بعد میتواند بگوید در صورت فروش و یا صادر کردن محصول، ارز حاصل از آن را با نرخ مشخصی که دولت تعیین میکند، تحویل دهید.
اما مسئله ما این است که در روند تولید صنایعدستی، دولت هیچ سوبسیدی برای مواد اولیه در اختیار هنرمند قرار نمیدهد. هنرمند مواد اولیه را از بازار آزاد خریداری میکند. وقتی دولت در روند تولید هیچ سوبسیدی نداده، نمیتواند بعد از صادرات بگوید ارز حاصل از فروش را باید با یک نرخ دولتی مشخص برگردانید.
آیا مشکل پیمانسپاری ارزی حل شده است؟
تاج: خیر، هنوز نمیتوانیم بگوییم این مشکل به طور کامل حل شده است. وزارت میراث فرهنگی پیگیریهای خوبی در این زمینه داشته و مصوبهای هم در این زمینه انجام شده، اما هنوز دستور اجرای آن به وزارتخانه مربوطه ابلاغ نشده تا بعد از آن به گمرک و دستگاههای مرتبط ابلاغ شود. من تا امروز کسی را ندیدهام که به من بگوید این مصوبه در عمل اجرا شده است.
🔹 گردشگری؛ ویترینی در کوچه بنبست
تاج: اصفهان یک شهر جهانی صنایعدستی است و این یعنی برند ما در دنیا شناخته شده است. اما برند شدن بدون داشتن گردشگر، مثل داشتن یک ویترین عالی در یک کوچه بنبست است.
ما ویترین داریم، هنر داریم، هنرمند داریم و در بسیاری از رشتهها رتبه بسیار خوبی در تولید داریم، اما مشتری ما، یعنی گردشگر خارجی، وقتی نمیتواند وارد کشور شود، این زنجیره قطع میشود.
تولیدکننده اصفهانی اگر نتواند محصولش را به گردشگر خارجی یا بازار خارجی برساند، مجبور است به بازار داخلی محدود شود. بازار داخلی هم با توجه به شرایط اقتصادی و کاهش قدرت خرید مردم، ظرفیت محدودی دارد.
بنابراین ما با یک فشار دوطرفه مواجهیم؛ از یک طرف تقاضای داخلی کاهش پیدا کرده و از طرف دیگر محدودیتهای صادراتی و کاهش ورود گردشگر خارجی را داریم.
🔹 مهاجرت هنرمندان؛ فاجعهای فراتر از اقتصاد
تاج: قطعا بحث فقط اقتصاد نیست. یک مسئله بسیار مهم دیگر، مهاجرت و خروج هنرمندان از این حوزه است.
وقتی هنرمند ببیند بیمه ندارد، مالیات برایش سنگین است، از صادرات سود مناسبی نمیبرد و بازار داخلی هم قدرت خرید کافی ندارد، طبیعی است که به سمت کارهای سادهتر یا حتی مشاغل غیرهنری برود.
ما داریم یک نسل از هنرمندان را از دست میدهیم و این فقط یک مشکل اقتصادی نیست؛ یک فاجعه فرهنگی است. اصفهان اگر هنر نداشته باشد، دیگر اصفهان نیست.
🔹 معافیت مالیاتی؛ قانونی که اجرا نمیشود
عبدالهی: طبق ماده ۱۴۲ قانون مالیاتهای مستقیم، تولیدکننده صنایعدستی از پرداخت مالیات معاف است، اما یک شرط مهم وجود دارد و آن هم تسلیم اظهارنامه مالیاتی در موعد مقرر است.
بسیاری از هنرمندان ما متأسفانه به دلیل ناآگاهی یا ضعف در امور اداری، اظهارنامه خود را در موعد مقرر ارائه نمیکنند و بعد مشمول جریمههایی میشوند که عملا میتواند آنها را از استفاده از معافیت خارج کند.
تاج: من دقیقا همین را میگویم. مشکل این است که سیستم مالیاتی ما گاهی با صنایعدستی مانند یک کارخانه بزرگ فولاد برخورد میکند.
صنایعدستی هنر است، نه تولید انبوه صنعتی. وقتی یک هنرمند برای یک اثر قلمزنی ساده ممکن است شش ماه وقت بگذارد، نمیشود همان متر و معیاری را برای او در نظر گرفت که برای یک خط تولید کارخانه استفاده میشود.
این سنگاندازی دقیقا همینجاست؛ عدم درک ماهیت هنر در بروکراسی اداری. ما قبول داریم که قانون باید اجرا شود، اما اجرای قانون باید با شناخت ماهیت این کسبوکار باشد. هنرمندی که با دست خودش تولید میکند، با کارخانهای که تولید انبوه دارد، شرایط اقتصادی یکسانی ندارد.
🔹 اتحادیه؛ مطالبهگر، نه مجری
تاج: ببینید، ما یک نهاد حاکمیتی نیستیم که بخواهیم بودجه تزریق کنیم. ما اتحادیه هستیم، یعنی یک تشکل صنفی. کار اصلی ما چانهزنی و مطالبهگری است.
من تا وقتی روی این صندلی هستم، فریاد این هنرمندان را به گوش مسئولانی که در پایتخت تصمیم میگیرند میرسانم.
در بحث بیمه، با سازمان تأمین اجتماعی جلسات مستمر داریم، فهرستهای جدید را ارسال میکنیم و پیگیری میکنیم که سهمیه بیمه به اصفهان اختصاص پیدا کند.
اما تا زمانی که در سطح تصمیمگیری کشور صنایعدستی به عنوان یک اولویت دیده نشود، این روند کند ادامه خواهد داشت. ما میتوانیم مطالبه کنیم، نامه بنویسیم، جلسه برگزار کنیم و پیگیری کنیم؛ اما اجرای نهایی سیاستها در اختیار دولت و مجلس است.
🔹 نمایشگاههای صنایعدستی؛ فرصت یا هزینه؟
تاج: ببینید، نمایشگاه صنایعدستی برای ما فقط یک غرفه نیست؛ نمایشگاه باید ابزار مارکتینگ و برندینگ باشد و یکی از حلقههای مفقوده برای معرفی هنرمند به بازار اصلی مصرفکننده است. چه نمایشگاه داخلی باشد و چه خارجی، اگر هدفمند برگزار شود، میتواند هنرمند را به مشتری، تاجر، گردشگر و خریدار عمده وصل کند.
قبلاً دولت بخشی از هزینههای برگزاری نمایشگاه، غرفه و تبلیغات را تقبل میکرد، اما امروز هزینه غرفه، رفتوآمد، حمل محصول و اقامت برای هنرمند بسیار سنگین شده است. بنابراین هنرمند گاهی قبل از اینکه به فروش فکر کند، باید ببیند اصلاً حضور در نمایشگاه برایش توجیه اقتصادی دارد یا نه.
ما بارها گفتهایم نمایشگاه لوکس و شیک که فقط مسئولان از آن بازدید کنند، دردی از هنرمند دوا نمیکند. نمایشگاه باید هدفمند و در تراز صنایعدستی اصفهان باشد.
در نمایشگاههای خارجی هم مسئله فقط فروش چند محصول نیست؛ باید فرصتی برای ارتباط با تاجر، واردکننده و بازار هدف و ایجاد قراردادهای بلندمدت باشد. اگر این ارتباط شکل نگیرد، بخش مهمی از ظرفیت نمایشگاه از دست میرود.
البته در نمایشگاه گردشگری اخیر، فروش هنرمندان نسبت به سالهای قبل بهتر بود و نشان داد اگر مکان و تبلیغات درست باشد، مردم همچنان به صنایعدستی علاقه دارند و خرید میکنند. بنابراین مشکل، نبود تقاضا نیست؛ مشکل این است که نمایشگاه را به یک بازار واقعی و پایدار برای هنرمند تبدیل نکردهایم. ضرورت بازطراحی کانالهای تجاری و فعالسازی ظرفیتهای راکد صنایعدستی نیز در مباحث اخیر این حوزه مورد تأکید قرار گرفته است.