وارث یک قرن تجارت ترمه در تیمچه ملک
علی مهدیه، فعال حوزه فروش و کارشناسی ترمه در تیمچه ملک بازار اصفهان، درباره سابقه فعالیت خود میگوید: این حرفه، شغل پدری ماست و بیش از یک قرن است که در خانواده ما ادامه دارد. امروز نیز تلاش میکنیم علاوه بر حفظ اصالت این هنر، آن را متناسب با نیازهای روز جامعه به نسلهای آینده منتقل کنیم.
تیمچه ملک؛ روایتگر تاریخ تجارت اصفهان
مهدیه درباره پیشینه تیمچه ملک توضیح میدهد: مردم گذشته به تجارتخانهها و مراکز مهم داد و ستد، تیمچه میگفتند و ما میتوانیم آن را معادل مجتمعهای تجاری امروزی بدانیم. در بازار اصفهان تیمچههای متعددی وجود دارد که هر کدام متعلق به یکی از بزرگان تجارت بوده است.
او می افزاید: تیمچه ملک متعلق به استاد ملک بوده که تجارت گستردهای با کشورهای مختلف از جمله هند، پاکستان و دیگر کشورهای همسایه داشته است. امروز هر حجره در این تیمچه، بخشی از تاریخ تجارت بازار اصفهان را در دل خود جای داده است.
تفاوت ترمههای قدیمی با نمونههای امروزی
مهدیه درباره تفاوت ترمههای قدیمی و امروزی میگوید: ترمههای قدیمی کاملاً دستباف هستند. بافندگان نخ آنها را به صورت دستریس تهیه میکردند و در رنگآمیزی آنها از رنگهای گیاهی استفاده میکردند. تولید این آثار نیازمند مهارت، زمان و تکنیکهای خاصی بود.
او تأکید می کند: امروز بسیاری از آن مواد اولیه دیگر تولید نمیکنند و حتی دستگاههای بافت قدیمی نیز در دسترس نیستند. به همین دلیل، تولید ترمههای اصیل و قدیمی تقریباً منسوخ شده است.
اما ترمههای امروزی با استفاده از فناوریهای جدید تولید میکنند. طراحان با رایانه کار طراحی را انجام میدهند و فرآیند بافت نیز به صورت ماشینی پیش میرود. این موضوع قیمت تولید را کاهش داده و تولید انبوه را امکانپذیر کرده است.
مرغوبترین ترمههای قدیمی؛ لاکی، زمردی، زعفرانی
مهدیه درباره ویژگیهای ترمههای مرغوب قدیمی میگوید: رنگ در ترمههای قدیمی اهمیت بسیار زیادی دارد. ترمههای لاکی از مرغوبترین و محبوبترین نمونهها هستند و برای انجام هنرهایی همچون سرمهدوزی، جلوهای بینظیر دارند.
او می افزاید: ترمههای زمردی، لاجوردی، زعفرانی و سفید نیز از جمله رنگهای اصیل و ارزشمند محسوب میشوند. هر کدام از این رنگها، علاوه بر زیبایی، بیانگر بخشی از هویت و اصالت ترمه ایرانی هستند.
قیمت ترمههای امروزی؛ از یک میلیون تا ۴۰ میلیون تومان
این فعال بازار ترمه درباره ملاک قیمتگذاری ترمههای جدید توضیح میدهد: در ترمههای جدید، تعداد رنگ، تراکم بافت و کیفیت مواد اولیه نقش مهمی در تعیین قیمت دارند. ترمههای ۱۰، ۱۴، ۱۶ و ۲۴ رنگ هر کدام ارزش متفاوتی دارند.
او میگوید: نفیسترین ترمههای تولیدی یزد، نمونههای ۲۴ رنگ هستند که بسته به نوع بافت و متریال، قیمتی بین متری ۳۰ تا ۴۰ میلیون تومان دارند. نمونههای متعارفتر نیز با قیمتهایی در حدود ۱۵ میلیون تومان عرضه میکنند.
مهدیه می افزاید: در برخی از ترمههای نفیس، از لمههای نقرهای نیز استفاده میکنند که جلوهای متفاوت و نزدیکتر به ترمههای اصیل قدیمی ایجاد میکند. ارزانترین ترمههای موجود در بازار که عمدتاً از الیاف پلیاستر تولید میکنند، از متری حدود یک میلیون تومان قیمت دارند.
فرآیند تولید؛ از بافت تا سرمهدوزی
مهدیه درباره فرآیند تولید ترمه میگوید: پس از بافت اولیه ترمه، بسته به نوع محصول، مراحل مختلفی بر روی آن انجام میدهند. استادکاران پشت ترمه را به شیوه سنتی آهار میزنند و پس از خشک شدن، طرح مورد نظر را برای ملیلهدوزی یا سرمهدوزی بر روی آن چاپ میکنند.
او افزود: سپس اثر را زیر دست هنرمندان این حوزه قرار میدهند و متناسب با طرح انتخابی، از ملیله، سِرمه، مروارید و دیگر تزئینات برای تکمیل آن استفاده میکنند.
وابستگی به واردات؛ چالش بزرگ بازار ترمه
مهدیه درباره تأمین مواد اولیه میگوید: در گذشته، ملیلهها دارای مغزی نقره و روکشی از طلای خالص بودند و همین موضوع ارزش هنری و مادی آثار را چندین برابر میکرد. امروز نیز تولید این نوع ملیلهها به صورت محدود در کشور انجام میدهند.
او تأکید کرد: حدود ۹۹ درصد ملیلهها و سرمههای مورد استفاده در کشور، وارداتی هستند و عمدتاً از کشورهای هند و پاکستان تأمین میکنند. افزایش قیمت ارز و هزینههای واردات بر این بازار بیتأثیر نبوده است.
مهدیه افزود: تلاش ما همواره بر این بوده که افزایش قیمتها به گونهای نباشد که مردم از خرید این محصولات فاصله بگیرند. اگر این هنر از سبد خرید خانوادههای ایرانی حذف شود، به مرور زمان بخشی از هویت فرهنگی آن نیز کمرنگ خواهد شد.
هنرهای سنتی روی ترمه؛ از سرمهدوزی تا گلابتون
این کارشناس ترمه میگوید: بسیاری از مردم، ترمه را تنها به عنوان یک پارچه نفیس میشناسند، در حالی که این هنر با دهها هنر سنتی دیگر پیوند خورده است. ایران بیش از یکصد هنر سنتی در حوزه دوخت دارد که سرمهدوزی، ملیلهدوزی، نقدهدوزی، زریدوزی و گلابتوندوزی از مهمترین آنها هستند.
او افزود: در اصفهان نیز هنرهایی همچون ملیلهدوزی و نقدهدوزی از جایگاه ویژهای برخوردارند. برخی از آثار نفیس گلابتوندوزی با نخهای نقره و ابریشم بر روی مخمل اجرا میکنند و ارزشی در حدود ۲۵۰ میلیون تومان و حتی بیشتر دارند.
مهدیه تأکید کرد: بخش قابل توجهی از این آثار دیگر تولید نمیکنند و تنها به صورت محدود در بازار خرید و فروش میکنند. بسیاری از آنها علاوه بر ارزش هنری، ارزش تاریخی نیز پیدا کردهاند.
چگونه ترمه اصیل را تشخیص دهیم؟
مهدیه درباره تشخیص اصالت ترمه میگوید: تشخیص اصالت ترمه، موضوعی کاملاً تخصصی است و نمیتوان تنها با نگاه کردن به ظاهر یک محصول درباره اصالت آن قضاوت کرد. جنس الیاف، نوع رنگ، تراکم بافت، میزان فرسایش طبیعی پارچه و قدمت آن، همگی در تعیین اصالت یک ترمه مؤثر هستند.
او افزود: در ترمههای اصیل، نام هنرمند و بافنده همانند امضای یک نقاش بر روی اثر ثبت میشود. نامهایی همچون قدیری، هاشمی، رضایی و دیگر استادکاران معتبر، در واقع شناسنامه ترمه محسوب میشوند.
مهدیه تأکید کرد: برای تعیین اصالت، قدمت و ارزش یک ترمه باید از نظر کارشناسان این حوزه بهره بگیریم. بررسی نوع بافت، رنگهای به کار رفته، شیوه فرسایش طبیعی پارچه و حتی نوع ملیلههای استفاده شده، همگی از جمله معیارهایی هستند که در کارشناسی یک اثر مورد توجه قرار میدهند.
اصفهان؛ مرکز کارشناسی ترمههای اصیل
مهدیه درباره جایگاه اصفهان در حوزه ترمه میگوید: اگرچه قطب اصلی تولید ترمه در ایران، استان یزد است، اما اصفهان در حوزه کارشناسی و شناسایی ترمههای اصیل از جایگاه ویژهای برخوردار است. بسیاری از کارشناسان این حوزه با بررسی نوع بافت، قدمت، سلامت اثر و هنرهای دوخت به کار رفته بر روی آن، اصالت و ارزش تقریبی ترمه را تعیین میکنند.
او افزود: اصفهان به واسطه پیشینه تاریخی خود در حوزه صنایع دستی و حضور کارشناسان و فعالان این عرصه، همچنان یکی از مهمترین مراکز عرضه و شناسایی ترمههای اصیل محسوب میشود.
تغییر ذائقه مصرفکنندگان؛ از جهیزیه تا محصولات تزئینی
مهدیه درباره تغییرات الگوی مصرف میگوید: سالها پیش، ترمه بیشتر به عنوان یک کالای نفیس و ارزشمند در خانههای ایرانی مورد استفاده قرار میگرفت و حتی به عنوان میراثی خانوادگی از نسلی به نسل دیگر منتقل میشد.
او افزود: امروز نیز این نگاه همچنان در میان برخی خانوادههای اصیل ایرانی وجود دارد، اما کاربردهای ترمه نیز متنوعتر شده است. بسیاری از زوجهای جوان، ترمه را برای تهیه جهیزیه انتخاب میکنند و محصولاتی همچون رومیزی، روتختی، لحاف ترمه و دیگر محصولات تزئینی، از جمله اقلام پرطرفدار بازار هستند.
فروش اینترنتی؛ فرصتی برای معرفی ترمه به مخاطبان بیشتر
مهدیه درباره فروش اینترنتی ترمه میگوید: امروزه فروش اینترنتی نیز به یکی از مسیرهای عرضه محصولات ترمه تبدیل شده است. فضای مجازی این امکان را فراهم کرده است که محصولات این حوزه را به مخاطبان بیشتری معرفی کنیم.
او تأکید کرد: همچنان بخش قابل توجهی از مشتریان، خرید حضوری را ترجیح میدهند؛ چرا که لمس بافت پارچه، مشاهده کیفیت دوخت و بررسی جزئیات آثار، در انتخاب یک محصول نفیس اهمیت فراوانی دارد.
آینده بازار ترمه؛ روشن اما نیازمند حمایت
مهدیه درباره آینده بازار ترمه میگوید: با وجود تمام مشکلات، آینده این هنر را روشن میبینم. شاید شکل مصرف آن نسبت به گذشته تغییر کرده باشد، اما از بین نرفته است. امروز ترمه تنها یک رومیزی نیست؛ در تولید روتختی، پوشاک، اکسسوری و بسیاری از محصولات تزئینی از آن استفاده می کنند.
او افزود: اگر بتوانیم اصالت این هنر را حفظ کنیم و در عین حال متناسب با نیازهای بازار حرکت کنیم، ترمه همچنان میتواند یکی از ظرفیتهای مهم صنایع دستی و اقتصاد فرهنگی ایران باشد.
جمعبندی؛ ترمه؛ هنری برای ماندن
ترمه امروز دیگر تنها یک پارچه نفیس و یادگار خانههای قدیمی ایرانی نیست؛ هنری است که برای ماندن، خود را با نیازهای بازار نیز همراه کرده است. از ترمههای دستباف و چند صد سالهای که دیگر تولید نمیکنند تا نمونههای ۲۴ رنگ امروزی که با فناوریهای نوین میبافند، همه بخشی از روایت یک هنر-صنعت ایرانی هستند.
اگرچه افزایش هزینههای تولید، محدودیت در تأمین برخی مواد اولیه و تغییر الگوی مصرف، چالشهای تازهای را پیش روی فعالان این حوزه قرار داده است، اما استقبال بازار از محصولات متنوع ترمه نشان میدهد که این هنر اصیل همچنان جایگاه خود را در میان خانوادههای ایرانی حفظ کرده است