هوشمندسازی معادن ایران؛ از شعار تا واقعیت / فاصله معنادار تا معدنکاری دیجیتال
در سالهای اخیر، جهان معدنکاری شاهد تحولات شگرفی بوده است. بهرهگیری از دادههای لحظهای، هوش مصنوعی (AI) و فناوریهای پیشرفته، شیوههای استخراج، حمل و نقل و مدیریت انرژی را بهطور بنیادین تغییر داده است. با وجود طرح گسترده مفاهیمی همچون هوشمندسازی و تحول دیجیتال در بخش معدن ایران، بررسیها نشان میدهد که معادن کشور همچنان با فاصلهای معنادار از الگوی معدن هوشمند واقعی قرار دارند.
به گزارش تیمچه، وضعیت کنونی نتیجه غلبه نگاه سنتی، نبود سیاستگذاری منسجم و محدود ماندن فناوریها به دیجیتالیسازیهای جزیرهای است.
۱. دیجیتالیسازیهای جزیرهای؛ هوشمندسازی واقعی کجاست؟
بررسی وضعیت فعلی معادن کشور نشان میدهد که هوشمندسازی به معنای واقعی و مطابق با تعاریف علمی و صنعتی بینالمللی، هنوز بهصورت معنادار در ایران محقق نشده است.
حسام الدین فرهادی، دبیر کمیسیون معادن اتاق بازرگانی اصفهان،با تأکید بر این موضوع اظهار کرد: «نهتنها در استان اصفهان بلکه در سطح ملی نیز نمونههای واقعی از “معدن هوشمند” بسیار محدود است و عمدتاً به چند معدن بزرگ خلاصه میشود که آنها نیز تنها گامهایی ابتدایی در این مسیر برداشتهاند.»
به گفته وی، آنچه امروز در اغلب معادن کشور مشاهده میشود، بیشتر دیجیتالیسازیهای محدود و جزیرهای است؛ اقداماتی مانند تجهیز بخشی از ماشینآلات به GPS (مکانیابی)، استفاده از برخی نرمافزارهای حسابداری یا سامانههای استخراج، بدون آنکه این دادهها بهصورت یکپارچه و لحظهای در خدمت تصمیمگیری مدیریتی قرار گیرند.
در حالی که هوشمندسازی واقعی مستلزم تصمیمگیری مبتنی بر دادههای آنی و یکپارچهسازی اطلاعات تولید، انرژی و ماشینآلات است، تحقق چنین مدلی همچنان با فاصله زمانی قابلتوجهی مواجه است.
۲. سیاستگذاری سنتی؛ مانع اصلی تحول دیجیتال در معادن
فرهادی با نقد نقش نهادهای دولتی و تصمیمگیر در این حوزه تصریح کرد: هرچند واژههایی مانند «هوشمندسازی»، «تحول دیجیتال» و «فناوریهای نسل چهارم» وارد ادبیات مدیریتی کشور شده است، اما در سطح عمل، تغییر ساختاری قابلتوجهی مشاهده نمیشود.
نگاه سنتی حاکم بر حاکمیت: بخش عمدهای از مقررات، فرآیندهای صدور مجوز، نظامهای نظارتی و شاخصهای ارزیابی همچنان مبتنی بر نگاه سنتی گذشته باقی مانده است.
دبیر کمیسیون معادن اتاق بازرگانی اصفهان افزود: حمایتهای دولتی عمدتاً مقطعی، پروژهمحور و غیرسیستماتیک بوده است و تاکنون بسته سیاستی منسجمی برای گذر از معدنکاری سنتی به معدنکاری هوشمند تدوین نشده است. در نتیجه، دولت و حاکمیت هنوز چارچوب روشنی برای این تحول ارائه نکردهاند.
۳. هشدار؛ آینده معادنی که هوشمند نمیشوند
کارشناسان نسبت به ادامه فعالیت معادنی که تصمیمات آنها همچنان بر اساس حدس، تجربه فردی و دادههای تأخیری گرفته میشود، هشدار میدهند. فرهادی در این زمینه خاطرنشان کرد: «چنین معادنی در برابر شوکهای قیمتی، انرژی، مقررات زیستمحیطی و رقابتهای منطقهای و صادراتی عملاً بیدفاع خواهند بود.»
وی تأکید کرد که ادامه این روند، آیندهای با حاشیه سود منفی، توقفهای ناخواسته، استهلاک شدید ماشینآلات و در نهایت خروج تدریجی از چرخه تولید را رقم خواهد زد.
۴. صرفهجویی ۳۰ درصدی انرژی با پایش هوشمند
تجربیات بینالمللی نشان میدهد که هوشمندسازی میتواند مستقیماً بر کاهش هزینهها تأثیر بگذارد. فرهادی با اشاره به این موضوع بیان کرد: «در حوزه مصرف انرژی، تجربههای بینالمللی نشان میدهد که تنها با پایش هوشمند مصرف انرژی و بهینهسازی زمان کار ماشینآلات، میتوان بین ۱۰ تا ۳۰ درصد کاهش مصرف انرژی ایجاد کرد.»
این اقدامات همچنین منجر به کاهش توقفهای اضطراری، افزایش عمر تجهیزات، بهبود برنامهریزی استخراج و در نهایت کاهش هزینه تمامشده تولید میشود.
۵. هوشمندسازی؛ شرط لازم (اما نه کافی) برای نجات معادن
آیا هوشمندسازی میتواند نسخه نجات معادن در آستانه تعطیلی باشد؟ پاسخ فرهادی به این پرسش یک هشدار مهم است: «هوشمندسازی بهتنهایی شرط کافی نیست، اما قطعاً شرط لازم برای نجات بخش معدن محسوب میشود.»
وی تأکید کرد: بدون اصلاح سیاستها، ثبات مقررات، بهبود دسترسی به زیرساختهای ارتباطی، تأمین مالی هدفمند و تغییر نگاه نهادهای تصمیمگیر، هوشمندسازی نیز ممکن است به پروژهای نیمهتمام و پرهزینه تبدیل شود.
نتیجهگیری: نیاز به بسته جامع نجات
در نهایت، نجات معادن کشور نیازمند یک بسته جامع شامل فناوری، سیاستگذاری منسجم، اعتماد، عقلانیت اقتصادی و هماهنگی همزمان همه این عوامل است. کارشناسان بر این باورند که با همافزایی میان سیاستگذاری هوشمند، سرمایهگذاری هدفمند و مشارکت فعال بخش خصوصی، میتوان از ظرفیتهای موجود برای ایجاد تحول پایدار در بخش معدن بهره گرفت؛ تحولی که در نهایت به افزایش بهرهوری، کاهش هزینهها و تقویت جایگاه معادن ایران در بازارهای منطقهای و جهانی خواهد انجامید.
