به گزارش تیمچه؛ بحران آب در دهههای اخیر، الگوی کشاورزی بسیاری از استانهای کشور را دستخوش تغییر کرده است. اصفهان نیز به دلیل قرار گرفتن در اقلیم خشک و نیمهخشک، بیش از بسیاری از مناطق ایران آثار این تغییرات را تجربه کرده است.
کارشناسان معتقدند توسعه گلخانهها نه به عنوان یک راهکار ساده برای کاهش مصرف آب، بلکه به عنوان ابزاری برای افزایش بهرهوری، ارتقای کیفیت محصولات، توسعه صادرات و ایجاد ارزش افزوده در بخش کشاورزی مورد توجه سیاستگذاران قرار گرفته است. این نوع کشت به دلیل فراهم کردن محیطی کنترلشده برای رشد گیاه، امکان تولید محصولات باکیفیت در تمام فصول سال را فراهم میکند و مدیریت عواملی همچون دما، رطوبت، نور، تغذیه و آبیاری به صورت دقیق، موجب افزایش عملکرد و کاهش خسارتهای ناشی از تغییرات اقلیمی و آفات میشود.
اصفهان؛ پیشتاز صنعت کشاورزی ایران
اصفهان از پیشتازان صنعت کشاورزی ایران با ۵۶۸ هزار هکتار اراضی (معادل پنج درصد از مساحت استان و سه درصد از اراضی کشاورزی کشور) محسوب میشود.
شرایط متنوع آب و هوایی این استان، استعداد تولید انواع محصولات را دارد؛ بهگونهای که در مناطق گرم و خشک آن خرما، انار و پسته، در مناطق سرد و کوهستانی بادام و گردو و در مناطق معتدل و سرد انواع محصولات دانهدار و هستهدار کشت میشود.
مجموع اراضی زراعی قابل کشت استان حدود ۴۸۵ هزار هکتار است که در سالهای آبی با بارش معمول، ۷۰ درصد آن به کشت محصولات زراعی مانند انواع غلات، حبوبات و محصولات علوفهای، جالیزی و انواع سبزی و صیفی اختصاص مییابد.
تولید سالانه محصولات زراعی استان در شرایط عادی حدود ۴.۶ میلیون تن و مجموع اراضی باغی استان حدود ۸۵ هزار هکتار است. همچنین مجموع تولیدات باغی و گلخانهای این خطه در شرایط عادی به حدود ۸۸۶ هزار تن میرسد.
سرمایهگذاری گسترده در گلخانههای استان اصفهان
استان اصفهان طی سالهای اخیر سرمایهگذاری گستردهای در توسعه مجتمعهای گلخانهای انجام داده و اکنون در زمره استانهای پیشرو کشور در این حوزه قرار دارد. بخش قابل توجهی از گلخانههای این استان در شهرستانهایی مانند شهرضا، دهاقان، فلاورجان، نجفآباد، مبارکه، شاهینشهر و میمه، اصفهان، خمینیشهر و تیران و کرون احداث شدهاند و هر سال نیز به ظرفیت تولید آنها افزوده میشود.
محصولات تولیدی گلخانههای اصفهان تنوع بالایی دارد؛ خیار، گوجهفرنگی، فلفل دلمهای، بادنجان، توتفرنگی و گلهای زینتی از مهمترین تولیدات این بخش به شمار میرود. محصولاتی که علاوه بر تأمین نیاز بازار داخلی، سهم قابل توجهی از صادرات استان را نیز به خود اختصاص داده است.
مزیتهای راهبردی کشت گلخانهای
کارشناسان در این مقوله همعقیده هستند که یکی از مهمترین مزیتهای گلخانهها، امکان تولید محصول در تمام طول سال است. این موضوع علاوه بر تنظیم بازار، موجب افزایش درآمد بهرهبرداران و کاهش وابستگی تولید به شرایط جوی میشود. در سالهایی که سرمازدگی، گرمای شدید یا خشکسالی موجب کاهش تولید در مزارع روباز میشود، گلخانهها میتوانند بخش مهمی از نیاز بازار را تأمین کنند.
مصرف آب در گلخانهها نسبت به کشت فضای باز به میزان قابل توجهی کاهش مییابد و در مقابل، تولید در واحد سطح چندین برابر افزایش پیدا میکند. به همین دلیل، توسعه این بخش باید یکی از مهمترین برنامههای استان و حتی سایر نقاط کشور در راستای سازگاری با کمآبی و ارتقای بهرهوری منابع آب باشد.
علاوه بر این، تولید در محیط کنترلشده موجب کاهش مصرف سموم و کودهای شیمیایی، افزایش کیفیت محصولات و ارتقای استانداردها میشود؛ موضوعی که نقش مهمی در توسعه صادرات محصولات کشاورزی دارد.
کشت گلخانهای؛ ضامن اشتغالزایی پایدار
توسعه گلخانهها تنها به افزایش تولید محدود نمیشود، بلکه آثار اقتصادی و اجتماعی گستردهای نیز به همراه دارد. ایجاد فرصتهای شغلی پایدار، افزایش درآمد خانوارهای روستایی، جلوگیری از مهاجرت به شهرها و رونق صنایع وابسته از جمله مهمترین پیامدهای مثبت این بخش است.
ساخت تجهیزات گلخانهای، تولید نهادهها، صنایع بستهبندی، حملونقل، سردخانهها و صادرات، زنجیرهای از فعالیتهای اقتصادی را شکل داده که میتواند موتور محرک توسعه مناطق روستایی باشد.
چالشهای پیشروی توسعه گلخانهها در اصفهان
با وجود این ظرفیتها، توسعه گلخانهها همچنان با چالشهایی روبهرو است:
-
هزینه بالای احداث سازههای مدرن
-
افزایش قیمت تجهیزات و نوسانات بازار
-
هزینههای انرژی و ناترازی گاز
-
محدودیت دسترسی به تسهیلات بانکی
-
ضرورت آموزش بهرهبرداران
بر همین مبنا، حمایت هدفمند دولت، تسهیل پرداخت تسهیلات، توسعه بیمه محصولات، استفاده از فناوریهای نوین و گسترش سامانههای هوشمند مدیریت گلخانه میتواند مسیر توسعه این بخش را هموارتر کند.
فناوریهای نوین؛ گام بعدی توسعه گلخانههای اصفهان
در سالهای اخیر استفاده از فناوریهای نوین همچون آبیاری هوشمند، کنترل دیجیتال دما و رطوبت، سامانههای تغذیه دقیق گیاه و بهرهگیری از انرژیهای تجدیدپذیر در برخی گلخانههای اصفهان آغاز شده است. فناوریهایی که علاوه بر کاهش هزینههای تولید، بهرهوری مصرف آب و انرژی را افزایش داده و کیفیت محصولات را ارتقا میدهد.
فعالان بخش کشاورزی بر این باورند که با توجه به محدودیت منابع آبی کشور، آینده تولید محصولات باغی و سبزی و صیفی به سمت کشتهای کنترلشده حرکت خواهد کرد. از این رو، استانهایی مانند اصفهان که تجربه مناسبی در توسعه گلخانهها دارد، نقش مهمی در تحقق اهداف برنامههای توسعه بخش کشاورزی ایفا خواهد کرد.
صادرات محصولات گلخانهای؛ فرصتی برای ارزآوری
همزمان با افزایش تقاضا برای محصولات سالم و استاندارد در بازارهای جهانی، توسعه گلخانههای مدرن میتواند جایگاه ایران را در صادرات محصولات کشاورزی ارتقا دهد. کیفیت بالاتر، تولید مستمر، امکان برنامهریزی برای صادرات و کاهش ضایعات، از جمله مزیتهایی است که این شیوه تولید را نسبت به کشت سنتی متمایز میکند.
امروز دیگر توسعه گلخانهها فقط یک برنامه عمرانی یا کشاورزی نیست، بلکه بخشی از راهبرد ملی مدیریت منابع آب، تأمین امنیت غذایی و افزایش تابآوری کشور در برابر تغییرات اقلیمی محسوب میشود.
فعالیت ۳۲۷۰ هکتار گلخانه در استان با تولید سالانه ۴۱۰ هزار تن
مدیر امور باغبانی سازمان جهاد کشاورزی اصفهان در گفتوگو با ایرنا اظهار داشت: مجموع سطح گلخانههای این استان به ۳ هزار و ۲۷۰ هکتار رسیده که سالانه بیش از ۴۱۰ هزار تن انواع محصولات سبزی و صیفی و حدود ۱۵۰ میلیون عدد، شاخه و گلدان انواع گیاهان زینتی در آن تولید میشود.
احمدرضا رئیسزاده ادامه داد: توسعه کشت در محیطهای کنترلشده به عنوان یکی از مهمترین برنامههای بخش کشاورزی استان با هدف افزایش بهرهوری آب، ارتقای تولید و سازگاری با شرایط اقلیمی در سالهای اخیر با جدیت دنبال شده است.
وی گفت: بخش عمده این تولیدات را محصولات سبزی و صیفی شامل خیار، گوجهفرنگی، بادمجان، فلفل دلمهای و سبزیجات تشکیل میدهد. همچنین علاوه بر محصولات خوراکی، سالانه حدود ۱۵۰ میلیون عدد، شاخه و گلدان انواع گل و گیاهان زینتی نیز در گلخانههای استان تولید میشود.
تأثیر منفی ناترازی انرژی بر کشت گلخانهای
رئیسزاده تصریح کرد: با توجه به ناترازی انرژی، بهویژه محدودیت تأمین گاز در استان، احتمال دارد روند توسعه گلخانهها در سال جاری با محدودیتهایی مواجه شود و تحقق کامل برنامههای پیشبینیشده نیازمند رفع این چالش است. تأمین پایدار انرژی یکی از الزامات اساسی توسعه گلخانههای مدرن به شمار میرود و هرگونه محدودیت در این حوزه میتواند بر سرمایهگذاریهای جدید و سرعت اجرای طرحهای توسعهای اثرگذار باشد.
مدیر امور باغبانی سازمان جهاد کشاورزی اصفهان خاطرنشان کرد: با وجود این محدودیتها، توسعه کشت در محیطهای کنترلشده همچنان یکی از مهمترین راهبردهای بخش کشاورزی استان برای مقابله با کمآبی، افزایش بهرهوری و حفظ تولید به شمار میرود. گلخانهها نسبت به کشت در فضای باز مصرف آب بسیار کمتری دارند و در مقابل، عملکرد تولید در واحد سطح آنها به مراتب بیشتر است.
وی ابراز امیدواری کرد با حمایت از سرمایهگذاران، تسهیل پرداخت تسهیلات، توسعه زیرساختهای انرژی و رفع موانع موجود، روند گسترش گلخانههای استان با شتاب بیشتری ادامه یابد و اصفهان بتواند جایگاه خود را به عنوان یکی از استانهای پیشرو کشور در تولید محصولات گلخانهای بیش از پیش تقویت کند.
باشگاه کشاورزی مدرن؛ گامی به سوی کشاورزی هوشمند
معاون هماهنگی امور اقتصادی استانداری اصفهان نیز با اشاره به جایگاه پیشروی استان در توسعه کشت گلخانهای، گفت: بهرهگیری از ظرفیت شرکتهای دانشبنیان و فناور، یکی از نیازهای اساسی این بخش برای حرکت به سمت کشاورزی هوشمند و پایدار است.
کوروش خسروی اظهار داشت: فعالان حوزه گلخانهای استان طی سالهای گذشته نقش موثری در توسعه این بخش ایفا کردهاند و اکنون برای ارتقای بهرهوری، کاهش هزینههای تولید و استفاده از فناوریهای نوین، خواهان همکاری گستردهتر با شرکتهای دانشبنیان، استارتاپها و تیمهای نوآور هستند.
وی افزود: در همین راستا، «باشگاه کشاورزی مدرن» با مشارکت جمعی از بزرگترین گلخانهداران، کشاورزان پیشرو، دانشگاهها، دستگاههای اجرایی و تشکلهای بخش کشاورزی تشکیل شده و زمینه همکاری میان تولیدکنندگان و زیستبوم فناوری را فراهم کرده است.
سه اولویت فناورانه برای توسعه گلخانههای اصفهان
معاون هماهنگی امور اقتصادی استانداری اصفهان با تشریح مهمترین نیازهای فناورانه این بخش، گفت:
۱. توسعه سازههای نوین و اقلیمسازگار:
گلخانهها با بهرهگیری از فناوریهای جدید، ضمن سازگاری با شرایط اقلیمی، مصرف آب و انرژی کمتری داشته و از پایداری بیشتری برخوردار باشند.
۲. مدیریت و بهرهبرداری از ضایعات کشاورزی:
استفاده از فناوریهای نوین برای تبدیل ضایعات گلخانهها، مزارع و باغها به محصولات با ارزش افزوده، علاوه بر کاهش هدررفت منابع، میتواند زمینهساز ایجاد فرصتهای اقتصادی جدید در بخش کشاورزی باشد.
۳. مدیریت بهینه انرژی:
ارائه راهکارهای نوآورانه برای کاهش مصرف آب و انرژی، افزایش بهرهوری و توسعه استفاده از انرژیهای تجدیدپذیر، از مهمترین نیازهای گلخانههای استان در مسیر توسعه پایدار به شمار میرود.
جمعبندی؛ گلخانهها، آینده کشاورزی اصفهان
تداوم روند توسعه کشت گلخانهای در اصفهان، مستلزم حمایت از سرمایهگذاران، توسعه زیرساختهای صادراتی، انتقال دانش فنی، تأمین منابع مالی و گسترش فناوریهای نوین است. در صورت تحقق این الزامات، کشت گلخانهای میتواند ضمن حفظ منابع ارزشمند آب، زمینه افزایش تولید، اشتغال، ارزآوری و پایداری کشاورزی را در اصفهان و سراسر کشور بیش از پیش فراهم کند.
