از درختان کهنسال تا پنجرههای شکسته
هنوز چند قدم از ورودی باغ چهلستون فاصله نگرفتهایم که نشانههای حادثه خود را آشکار میکنند. درختان کهنسال باغ همچنان سایه خود را بر مسیرهای سنگفرش انداختهاند و انعکاس ستونهای کاخ در حوض مقابل، همان تصویر آشنای سالهای دور را ساخته است؛ اما با نزدیک شدن به عمارت، رد زخمهایی دیده میشود که بر پیکر یکی از مهمترین میراثهای تاریخی ایران نشسته است.
چهلستون همچنان استوار ایستاده، اما دیگر همان چهلستون پیش از جنگ نیست.
گفتگو با مدیر پایگاه میراث جهانی
مصطفی هادیپور، مدیر پایگاه میراث جهانی چهلستون اصفهان، در حالی که ما را از میان بخشهای مرمتشده عبور میدهد، به پنجرههایی اشاره میکند که روز حادثه در هم شکستند.
“در ساعات اولیه تقریبا تمام درها و پنجرههای بنا آسیب دیدند. مقرنسهای ورودی، بخشی از دیوارهای تاریخی دوره شاهعباس دوم و تزئینات مختلف کاخ نیز خسارت دیدند.”
او توضیح میدهد: با وجود آنکه چهلستون از سالها پیش جزو آثار ثبت شده در یونسکو به شمار میرفت و نشان بینالمللی «سپر آبی» بر آن نصب شده بود، موج انفجار راه خود را تا قلب این میراث جهانی باز کرد و بر پیکره چندصد ساله آن زخم نشاند.
آسیب به ۷۰ نقاشی تاریخی و عقب افتادن مرمت
چند متر آنسوتر، ویترینی قرار دارد که در نگاه نخست شبیه مجموعهای از قطعات پراکنده گچ و رنگ به نظر میرسد. اما هادیپور میگوید هر یک از این قطعات بخشی از تاریخ این سرزمین هستند.
“در تالارهای کاخ، حدود ۷۰ نقاشی ارزشمند به شیوه تمپرا وجود دارد؛ آثاری که بخشی از تاریخ سیاسی و اجتماعی ایران را روایت میکنند. در میان آنها، نقاشی مشهور نبرد نادرشاه از ارزش ویژهای برخوردار است. موج انفجار بخشی از تزئینات و لایههای این آثار را از بدنه جدا کرد.”
هادیپور در ادامه تأکید میکند که فرآیند مرمت چهلستون هیچگاه متوقف نشده است. او میگوید: «آنچه اتفاق افتاد، عملا برنامه مرمت ما را چهار تا پنج سال به عقب انداخت و باعث شد برای ادامه کار نیاز به اعتبارات جدید داشته باشیم.»
هزینه سه میلیارد تومانی مرمت اضطراری
به گفته مدیر پایگاه میراث جهانی چهلستون، تاکنون حدود سه میلیارد تومان برای مرمت اضطراری هزینه شده است، اما این تنها آغاز راه است.
“چهلستون مانند بیماری سالخورده است؛ هرچه بررسیها جلوتر میرود، آسیبهای تازهتری آشکار میشود. مرمت اصلی بنا به اعتبارات بسیار بیشتری نیاز دارد.”
روایت کارشناس مرمت از صحنه آخرالزمانی
در ادامه بازدید با امین عدیلی، کارشناس مرمت آثار تاریخی، همصحبت میشویم؛ کسی که نزدیک به دو دهه از عمر خود را صرف مرمت بناهای تاریخی کرده است.
عدیلی هنوز هم وقتی از روزهای نخست حادثه سخن میگوید، اندوه در صدایش موج میزند:
“وقتی خودمان را به چهلستون رساندیم، صحنهای دیدیم که شبیه فیلمهای آخرالزمانی بود. شیشههای شکسته همه جا پراکنده بود، گچبریها فرو ریخته بودند و قطعات آینهکاری روی زمین دیده میشد. باور این صحنه برای ما که سالها با این بنا زندگی کردهایم، بسیار سخت بود.”
معماری شرقی-غربی؛ عاملی که چهلستون را نجات داد
عدیلی از یک ویژگی معماری و زاویه قرارگیری چهلستون نسبت به استانداری به عنوان عامل نجاتبخش بنا یاد میکند. به گفته او، قرارگیری شرقی ـ غربی ساختمان و وجود پنجرههای متعدد در دو سمت بنا باعث شد موج انفجار پس از ورود، مسیر خروج پیدا کند.
“اگر این ویژگی معماری وجود نداشت، شاید امروز با تخریب ۸۰ تا ۹۰ درصدی چهلستون مواجه بودیم.”
آمار گردشگری چهلستون در سال ۱۴۰۴
هادیپور در پایان با اشاره به آمار بازدیدهای سال ۱۴۰۴ میگوید:
“این مجموعه در سال گذشته میزبان ۴۱۳ هزار بازدیدکننده بوده که حدود ۵۶ هزار و ۷۰۰ نفر از آنها را گردشگران خارجی تشکیل میدادند.”
به گفته او، اگرچه تحولات اخیر و فضای ناشی از تنشهای امنیتی بر روند گردشگری تأثیر گذاشت، اما جریان بازدید از این مجموعه هیچگاه متوقف نشد. تنها در ۱۲ روز اوج سفر، بیش از ۱۶ هزار و ۷۰۰ نفر از آن بازدید کردند.
نتیجهگیری؛ زخمی که روی حافظه تاریخی نقش میبندد
چهلستون امروز همچنان میزبان گردشگران است. مردم در باغ قدم میزنند، عکس میگیرند و از تالارها بازدید میکنند. اما پشت این حضور روزمره، نبرد دیگری جریان دارد؛ نبردی برای حفظ حافظه تاریخی یک ملت.
همانطور که کارشناسان میگویند، برخی زخمها هرگز به طور کامل محو نمیشوند؛ زخمهایی که نه فقط بر دیوارها و آینهها، بلکه بر حافظه تاریخی یک شهر نقش میبندند.
