معرفی مرکز نجوم فضای بیکرانی و ایده راهاندازی رصدخانه
مرکز نجوم «فضای بیکرانی» از سال ۱۳۹۸ و با سرمایهگذاری شخصی راهاندازی شده است. این مجموعه بخشهای مختلفی دارد که یکی از مهمترین بخشهای آن رصدخانه اصفهان است. ما در این مجموعه یک تلسکوپ ۱۴ اینچی داریم که با آن امکان رصد ماه، خورشید و اجرام آسمانی وجود دارد. این رصدها هم در طول روز و هم در شب انجام میشود و مخاطبان میتوانند تجربه متفاوتی از مشاهده آسمان داشته باشند.
قبل از ورود به آسماننما یک راهروی فضایی طراحی کردهایم که شبیهسازی ایستگاه فضایی بینالمللی است. هدف ما این بود که مخاطب قبل از ورود به فضای اصلی، احساس کند وارد یک محیط فضایی شده است. در این راهرو پنجرههایی طراحی شده که مشابه پنجرههای ایستگاه فضایی است و همین جزئیات باعث میشود تجربه بازدید برای کودکان و خانوادهها جذابتر شود.
تجهیزات آموزشی و سرگرمکننده؛ از ترازوی سیارات تا تلسکوپ تخصصی خورشید
یکی از بخشهای جذاب مجموعه، ترازوی وزنکشی روی سیارات است. افراد میتوانند ببینند وزنشان روی ماه، خورشید یا دیگر سیارات چقدر خواهد بود. این بخش برای کودکان بسیار جذاب است، چون یک مفهوم علمی را به شکل تجربهای سرگرمکننده یاد میگیرند.
در کنار رصدخانه، بخش آسماننمای اصفهان را داریم. آسماننما در واقع یک فضای گنبدیشکل است که مخاطبان زیر آن مینشینند و به کمک سیستم نمایش فولدام، آسمان و پدیدههای نجومی را بهصورت مجازی مشاهده میکنند. فیلمهای آسماننما مخصوص این فضا تولید شدهاند و بیشتر آنها از کشورهای دیگر تهیه میشود. برخی از این آثار را ترجمه کردهایم تا برای مخاطب ایرانی قابل استفاده باشد.
با توجه به تنوع فیلمها، برنامهها را برای گروههای مختلف سنی تنظیم میکنیم. برای دانشآموزان پیشدبستانی تا دانشجویان برنامههای متفاوتی داریم. حتی برای دانشجویان، اگر رشته تحصیلی آنها مرتبط باشد، فیلمها و برنامههای تخصصیتر انتخاب میشود. برای خانوادهها هم برنامهها به شکلی طراحی شده که همه اعضای خانواده بتوانند از آن استفاده کنند.
فروشگاه محصولات نجومی و اتوبوس فضایی؛ تجربهای ماندگار از نجوم
ما یک فروشگاه محصولات نجومی هم داریم که بیشتر محصولاتی مانند کتابهای نجومی، نرمافزارها، ماکتهای نجومی و مجسمهها را برای دانشآموزان و خانوادهها ارائه میدهیم. یک ماکت ماه هم داریم که روی آن گودالهای سطح ماه نمایش داده شده است.
علاوه بر تلسکوپ ۱۴ اینچی، ما تلسکوپ تخصصی خورشید هم داریم که در ایران تعداد محدودی از مراکز چنین تجهیزی دارند. این تلسکوپ جزئیات خورشید، از جمله شرارهها و زبانههای خورشیدی را بهخوبی نشان میدهد و برنامههای اختصاصی رصد خورشید برای علاقهمندان برگزار میکنیم.
اتوبوس فضایی یکی دیگر از بخشهای منحصربهفرد مجموعه است. داخل این اتوبوس کاملاً تاریک است و با نورپردازیهای ویژه، فضایی شبیه محیطهای فضایی ایجاد کردهایم. بازدیدکنندگان در این بخش فیلمهای سهبعدی نجومی را با عینکهای مخصوص مشاهده میکنند و با استفاده از عینکهای VR میتوانند سفر به ماه و منظومه شمسی را تجربه کنند.
چالشهای تجهیزات نجومی و هزینههای نگهداری در ایران
واقعیت این است که تولید داخلی تلسکوپ در کشور نداریم. تجهیزات اصلی مانند تلسکوپها عمدتاً وارداتی هستند. تلسکوپهای باکیفیت معمولاً از برندهای آمریکایی و روسی هستند، اما در شرایط فعلی، بیشتر تجهیزات وارداتی کیفیت پایینتری دارند و عمدتاً چینی هستند.
یکی از مشکلات اصلی ما، تأمین قطعات و تعمیر تجهیزات نجومی است. اگر یک قطعه از تلسکوپ آسیب ببیند، تأمین قطعه و تعمیر آن بسیار دشوار است. تنظیم دوباره یک تلسکوپ کار سادهای نیست و در کشور افراد بسیار محدودی این دانش را دارند.
هزینه نگهداری تجهیزات نجومی بسیار بالاست. آینه تلسکوپ باید حداقل سالانه شستوشو و سرویس شود که این هزینه در حال حاضر حدود یک میلیارد تومان است. بهخصوص در برنامههای رصد در کویر، گردوغبار و شن مانند سندبلاست عمل میکنند و به مرور باعث کاهش کیفیت تجهیزات میشوند.
توسعه گردشگری نجوم و نقشه جامع گردشگری استان اصفهان
گردشگری نجوم در بسیاری از کشورهای دنیا یک حوزه شناختهشده است، اما در ایران کمتر به آن توجه شده بود. با توجه به اینکه کشور ما مناطق کویری بسیار خوبی دارد و بسیاری از نقاط ایران آسمان تاریک و مناسبی برای رصد ستارگان دارند، ظرفیت بسیار بالایی در این زمینه وجود دارد.
در همین راستا، یک نقشه جامع گردشگری نجوم برای استان اصفهان تدوین کردیم. در این نقشه، هم مناطق دارای آسمان تاریک و مناسب رصد مانند روستاهای کمنور استان معرفی شدهاند و هم جاذبههای نجومی داخل شهر اصفهان مانند رصدخانهها، ساعتهای آفتابی و بناهای تاریخی مرتبط با نجوم بررسی شدهاند.
برای مثال، برنامه رصد در کویر ورزنه برای حدود ۱۰۰ توراپراتور از کشورهای مختلف جهان برگزار کردیم که تجربهای بسیار خوب بود و نشان داد گردشگری نجوم ایران میتواند یک ظرفیت جدی برای جذب گردشگر باشد. همچنین دانشآموزانی از کشور ژاپن و دانشجویانی از کشورهای مختلف در برنامههای آموزشی ما حضور داشتهاند.
فعالیتهای آنلاین در دوران کرونا و رصد آنلاین برای کشور کانادا
در دوران کرونا، رصد آنلاین را راهاندازی کردیم. چون مردم امکان حضور در مراکز علمی را نداشتند، تصمیم گرفتیم تصاویر زنده از رصدخانه را در اختیار آنها قرار دهیم. از این طریق، افراد در خانه میتوانستند ماه، خورشید و اجرام آسمانی را مشاهده کنند. همین تجربه باعث شد بتوانیم برای کشورهایی که کمتر از نعمت وجود آسمان شفاف برخوردار هستند نیز رصد آنلاین برگزار کنیم و در حال حاضر برای کشور کانادا این برنامه را اجرا میکنیم.
چالش اصلی: کمبود فضای فیزیکی برای توسعه مجموعه
مهمترین چالش ما موضوع فضا و مکان است. این مجموعه ظرفیت توسعه زیادی دارد اما فضای فعلی محدود است. ایدههایی که برای توسعه داریم بسیار فراتر از یک رصدخانه و آسماننماست. ما میخواهیم یک آزمایشگاه نجوم، المانهای نجومی، فضاهای آموزشی بزرگتر و حتی یک پارک علم با محوریت نجوم ایجاد کنیم. اگر مکانی مناسب در اختیار ما قرار گیرد، میتوانیم بسیاری از این ایدهها را اجرایی کنیم و یک مجموعه بزرگتر برای آموزش، گردشگری علمی و ترویج علم نجوم در اصفهان ایجاد کنیم.
جمعبندی: نجوم، سرمایهای فراتر از اقتصاد
مرکز نجوم فضای بیکرانی نشان داده است که با وجود تمام چالشهای تجهیزات نجومی و هزینههای سنگین، میتوان با عشق و علاقه، گامهای مؤثری در جهت ترویج علم نجوم و توسعه گردشگری نجوم در ایران برداشت. حمایت نهادهای دولتی و مدیریت شهری میتواند این مسیر را هموارتر کند و حق همه کودکان را برای آشنایی با این علم جذاب به سرانجام برساند.
