بهای صوری‌سازی دستمزد؛ هزینه پنهان فرار بیمه‌ای که امنیت بازنشستگی کارگران را تهدید می‌کند

نحوه محاسبه حق بیمه؛ ۳۰ درصد دستمزد مشمول بیمه

سوال: حق بیمه در بیمه‌های کارگری و کارفرمایی چگونه محاسبه می‌شود و چه میزان از دستمزد کارگر را در بر می‌گیرد؟

پاسخ: در بیمه‌های کارگری و کارفرمایی، حق بیمه با احتساب بیمه بیکاری در مجموع معادل ۳۰ درصد مزد مشمول بیمه است. از این میزان، ۳ درصد به بیمه بیکاری اختصاص پیدا می‌کند. در تفکیک خدمات بیمه‌ای نیز ۱۸ درصد مربوط به بازنشستگی و ۹ درصد مربوط به درمان است.

البته باید توجه داشت که انواع مختلفی از بیمه وجود دارد و همه آن‌ها نرخ یکسانی ندارند:

• بیمه صاحبان حرفه‌ها و مشاغل آزاد

• بیمه اختیاری (بدون بیمه بیکاری با نرخ ۲۷ درصد)

• بیمه کارگران ساختمانی

نرخ و نوع تعهدات در هرکدام از این بیمه‌ها متفاوت است. نرخ ۳۰ درصدی مربوط به بیمه کارگری و کارفرمایی با احتساب بیمه بیکاری است و نمی‌توان آن را به همه انواع بیمه تعمیم داد.

تکلیف قانونی؛ ثبت دستمزد واقعی در فهرست بیمه

سوال: قانون درباره دستمزدی که باید در فهرست بیمه کارگران ثبت شود، چه می‌گوید؟

پاسخ: اصل قانونی این است که حق بیمه هر کارگر باید بر اساس مزد واقعی و اقلام مشمول بیمه او پرداخت شود. یعنی مبلغی که کارگر در قبال کار خود دریافت می‌کند و مطابق مقررات مشمول کسر حق بیمه است، باید در فهرست ارسالی به سازمان تأمین اجتماعی ثبت شود.

در کارگاه‌های بزرگ و بسیاری از کارگاه‌های متوسط، معمولاً این موضوع با نظم بیشتری انجام می‌شود. اما در بعضی کارگاه‌های کوچک، به‌ویژه واحدهای یک‌نفره یا دونفره و برخی واحدهای صنفی، مواردی مشاهده می‌شود که حقوق واقعی کارگر با دستمزد اعلام‌شده به سازمان تأمین اجتماعی تفاوت دارد.

ممکن است کارفرما حداقل دستمزد را با رقمی کمتر از حقوق واقعی در فهرست بیمه ثبت کند و بخش دیگری از دریافتی کارگر را با عناوین مختلف به او بپردازد. اگر مبلغ اضافه در واقع بخشی از مزد مستمر و واقعی کارگر باشد، باید در دستمزد مشمول بیمه او محاسبه شود. پرداخت این مبالغ با عنوان‌های غیرواقعی، با هدف کاهش حق بیمه، در نهایت موجب تضییع حقوق کارگر خواهد شد.

انگیزه کارفرمایان؛ کاهش هزینه‌های کوتاه‌مدت به بهای آینده کارگر

سوال: انگیزه برخی کارفرمایان از اعلام دستمزدی کمتر از حقوق واقعی کارگر چیست؟

پاسخ: مهم‌ترین دلیل این است که کارفرما حق بیمه کمتری پرداخت کند. هرچه دستمزد مشمول بیمه پایین‌تر اعلام شود، سهم حق بیمه‌ای که کارفرما باید پرداخت کند نیز کاهش می‌یابد. ممکن است این اقدام در کوتاه‌مدت هزینه کارفرما را کمتر کند، اما در بلندمدت خسارت آن متوجه کارگر و خانواده او خواهد شد.

مشکل اصلی این است که کارگر ممکن است در دوران اشتغال متوجه آثار این موضوع نشود، زیرا در هر صورت حقوق خود را دریافت می‌کند؛ اما وقتی برای بازنشستگی، بیمه بیکاری، ازکارافتادگی یا استفاده از سایر حمایت‌های تأمین اجتماعی اقدام می‌کند، پایین بودن دستمزد ثبت‌شده آثار خود را نشان می‌دهد.

تأثیر بر مستمری بازنشستگی؛ کاهش چشمگیر حقوق بازنشستگی

سوال: اعلام دستمزدی کمتر از حقوق واقعی چه تأثیری بر مستمری بازنشستگی دارد؟

پاسخ: مستمری بازنشستگی بر اساس دستمزدهایی محاسبه می‌شود که حق بیمه آن‌ها به سازمان تأمین اجتماعی پرداخت شده است. مطابق ضوابط موجود، میانگین دستمزد مشمول بیمه در سال‌های پایانی اشتغال نقش تعیین‌کننده‌ای در میزان مستمری دارد.

فرمول کلی محاسبه مستمری بازنشستگی:

متوسط مزد یا حقوق مشمول کسر حق بیمه در دوره قانونی × سنوات پرداخت حق بیمه ÷ ۳۰

بنابراین، هرقدر دستمزد ثبت‌شده در فهرست بیمه پایین‌تر باشد، مستمری بازنشستگی فرد نیز کمتر خواهد شد. در چنین وضعیتی، کارگر پس از سال‌ها فعالیت متوجه می‌شود مستمری برقرارشده با آخرین دریافتی واقعی او تناسب ندارد.

سوءاستفاده معکوس؛ افزایش صوری دستمزد در سال‌های پایانی

سوال: با توجه به این مسئله، امکان سوءاستفاده در این قضیه به وجود نمی‌آید؟

پاسخ: متأسفانه امکان سوءاستفاده در این زمینه نیز وجود دارد. گاهی دستمزد مشمول بیمه فرد در سال‌های پایانی و نزدیک به بازنشستگی به‌صورت ناگهانی افزایش پیدا می‌کند تا میانگین دستمزد دوره پایانی بالاتر برود و در نتیجه مستمری بیشتری برای او برقرار شود.

اگر افزایش دستمزد، واقعی و ناشی از ارتقای شغلی، تغییر سمت، افزایش مسئولیت یا تغییر شرایط کار باشد، موضوع متفاوت است؛ اما اگر افزایش به شکل غیرمتعارف، بدون تغییر شغل، سمت یا کارگاه اتفاق افتاده باشد، سازمان تأمین اجتماعی می‌تواند سوابق فرد را بررسی کند.

در چنین مواردی، سازمان ممکن است پرداخت‌های سال‌های قبل را نیز مورد رسیدگی قرار دهد و در صورت احراز افزایش غیرمتعارف، محاسبات را بر اساس مقررات مربوط انجام دهد. این کنترل‌ها با هدف جلوگیری از افزایش صوری دستمزد و سوءاستفاده از منابع سازمان تأمین اجتماعی صورت می‌گیرد.

اقدامات نظارتی سازمان تأمین اجتماعی

سوال: سازمان تأمین اجتماعی برای جلوگیری از ثبت دستمزدهای غیرواقعی چه اقداماتی انجام می‌دهد؟

پاسخ: سازمان تأمین اجتماعی در سال‌های اخیر کنترل‌هایی را در این زمینه اعمال کرده است. برای نمونه:

• اگر کارگری در سال گذشته با دستمزد مشخصی در کارگاه بیمه شده باشد، کارفرما نمی‌تواند در سال جدید برای همان فرد و همان شغل، بدون اعمال افزایش‌های قانونی، دوباره همان دستمزد قبلی یا مبلغی کمتر را ثبت کند.

• حتی اگر قرارداد کارگر به پایان برسد و پس از مدتی کوتاه، برای مثال ۱۵ روز، قرارداد دیگری با او منعقد شود، در صورتی که رابطه کاری با همان کارفرما و در همان شغل ادامه داشته باشد، افزایش مزد سالانه، پایه سنوات و سایر مزایای قانونی باید در دستمزد جدید لحاظ شود.

این کنترل‌ها تا حدودی مانع سوءاستفاده برخی کارفرمایان شده است؛ به‌ویژه کارفرمایانی که تلاش می‌کنند با پایان صوری قرارداد و انعقاد قرارداد جدید، حقوق و مزایای قانونی سال بعد را اعمال نکنند یا حق بیمه کمتری بپردازند.

دستمزد مقطوع؛ حداقل مبنا برای مشاغل خاص

سوال: در برخی مشاغل، دستمزد مبنای بیمه به‌صورت مقطوع تعیین می‌شود. هدف از این کار چیست؟

پاسخ: سازمان تأمین اجتماعی برای بعضی مشاغل و رده‌های شغلی، دستمزد مقطوع تعیین می‌کند. به این معنا که برای شغل مشخص، حداقل دستمزدی به‌عنوان مبنای محاسبه حق بیمه در نظر گرفته می‌شود و کارفرما نمی‌تواند دستمزد مشمول بیمه فرد را کمتر از آن مبلغ اعلام کند.

این موضوع در مشاغلی نظیر تراشکاری، بنایی، نانوایی و شاطری مطرح است. نرخ پایه یا دستمزد مقطوع این مشاغل ممکن است هر سال از سوی سازمان تأمین اجتماعی تعیین یا به‌روزرسانی شود.

هدف این است که کارفرما نتواند یک نیروی ماهر یا متخصص را با دستمزدی کمتر از حد تعیین‌شده بیمه کند. البته دستمزد مقطوع معمولاً حداقل مبنای پرداخت حق بیمه است و اگر مزد واقعی فرد بیشتر باشد، اصل بر این است که حق بیمه بر اساس دستمزد واقعی و اقلام مشمول بیمه پرداخت شود.

آسیب‌ها؛ فقط بازنشستگی نیست، تمام تعهدات بیمه‌ای تحت تأثیر قرار می‌گیرد

سوال: پس با این وجود پایین بودن دستمزد ثبت‌شده فقط هنگام بازنشستگی به کارگر زیان می‌رساند؟

پاسخ: خیر، آثار این موضوع فقط به بازنشستگی محدود نمی‌شود. بسیاری از تعهدات سازمان تأمین اجتماعی بر اساس دستمزدی محاسبه می‌شود که در فهرست بیمه ثبت شده و حق بیمه آن پرداخت شده است:

چالش اصلی؛ کارگران از ترس اخراج، اعتراض نمی‌کنند

سوال: اگر کارگر متوجه شود حق بیمه او بر اساس حقوق واقعی پرداخت نشده است، آیا می‌تواند اعتراض کند؟

پاسخ: کارگر حق اعتراض و پیگیری دارد و می‌تواند موضوع را از طریق شعبه تأمین اجتماعی و مراجع قانونی مربوط دنبال کند و مدارک خود را برای اثبات مزد واقعی ارائه دهد.

اما مشکل اساسی اینجاست که اگر کارگر شغل یا گزینه کاری دیگری نداشته باشد، این احتمال وجود دارد که کارفرما مجدداً با او قرارداد نبندد و همین مسئله برای ادامه اشتغال و معیشت کارگر مشکل‌ساز می‌شود. به همین دلیل، بسیاری از کارگران در طول دوران اشتغال از پیگیری حق قانونی خود خودداری می‌کنند.

جمع‌بندی؛ فرار بیمه‌ای، تهدیدی برای امنیت تأمین اجتماعی

صوری‌سازی دستمزد و اعلام مبلغی کمتر از حقوق واقعی به سازمان تأمین اجتماعی، اگرچه در کوتاه‌مدت هزینه‌های کارفرما را کاهش می‌دهد، اما در بلندمدت امنیت بازنشستگی، بیمه بیکاری و حمایت‌های تأمین اجتماعی کارگران را به شدت تهدید می‌کند.

کارشناسان تأکید دارند که نظارت مؤثر سازمان تأمین اجتماعی، فرهنگ‌سازی بین کارگران و کارفرمایان و تسهیل فرآیند اعتراض بدون ترس از دست دادن شغل، از راهکارهای اساسی برای مقابله با این پدیده است. تأمین اجتماعی پایدار، نیازمند شفافیت در لیست‌های بیمه و پرداخت حق بیمه بر اساس مزد واقعی است.